Договорот стави крај на вооружениот конфликт од 2001 година и донесе големи институционални промени.
Правичната застапеност, јазичните права и децентрализацијата станаа дел од политичкиот систем.
25 години подоцна, останува спорот дали договорот ги надмина етничките поделби или ги пресели во институциите.
Рамковниот договор беше потпишан на 13 август 2001 година во Скопје, по повеќемесечниот вооружен конфликт меѓу безбедносните сили и вооружените формации на Албанците. Со него беше отворен патот кон политичко решение на кризата.
Следуваше процес на уставни и законски промени. Целта беше поголема рамноправност и учество на заедниците во институциите.
Слушнете го Канал 77 радио во живо онлајн!
Договорот го потпишаа тогашниот претседател Борис Трајковски, премиерот Љубчо Георгиевски и лидерите на СДСМ, ПДП и ДПА – Бранко Црвенковски, Имер Имери и Арбен Џафери. Потпис ставија и специјалните претставници на Европската унија и САД, Франсоа Леотар и Џејмс Пердју.
Рамковниот договор и промените во државата
Четврт век подоцна, Рамковниот договор е длабоко вграден во политичкиот и институционалниот систем на државата. Во неговото спроведување се донесени повеќе од 130 закони.
Промените опфатија правична застапеност, употреба на јазиците, образование, култура и децентрализација. Секретаријатот што првично беше задолжен за спроведување на договорот, во 2019 година прерасна во Министерство за политички систем и односи меѓу заедниците.
Затоа договорот денес често се опишува како еден од столбовите на стабилноста на Македонија. Но неговото значење не се мери само преку бројот на донесени закони.
Клучното прашање е дали Македонија успеа да изгради општество во кое етничката припадност има помало значење од граѓанскиот статус.
Видете исто така: Османи: Европскиот пат е блокиран, а Рамковниот договор се урива
Одговорот не е ист кај Македонците и Албанците. За голем дел од Албанците, договорот претставува историски пресврт. Тој институционализираше права за кои со години се сметаше дека не се доволно гарантирани.
Поголемата застапеност во институциите, употребата на јазикот, децентрализацијата и принципот на рамноправно учество се дел од промените што албанската политичка јавност ги гледа како суштинско достигнување на 2001 година.
Но од македонска перспектива постои и поинаква приказна.
За дел од Македонците, Рамковниот договор со текот на годините престана да биде само мировен договор. Тој стана основа за систем во кој политиката премногу често се организира според етнички линии.
Прашањата за „етничкиот клуч“, вработувањата, јазичните права и начинот на кој функционираат коалициите повторно ја отвораат дилемата дали договорот ги намали поделбите или само ги пресели од конфликтот во институциите.
Токму тука се наоѓа најголемата дилема по 25 години.
Дали Рамковниот договор е успешен затоа што спречи нов конфликт? Или Македонија и по четврт век сè уште ја мери политиката низ етничката припадност?
Повеќе перспективи за 25 години Рамковен договор
За овие прашања во „Стадион“ на Канал 77 разговараме со двајца соговорници кои доаѓаат од различни политички и етнички перспективи.
Абдулади Вејсели е еден од политичарите од албанскиот политички блок кој непосредно учествувал во политичкиот живот во периодот околу и по конфликтот.
Поранешен пратеник од Партијата за демократски просперитет, Вејсели и во собраниските дебати во годините по 2001 активно учествувал во прашањата поврзани со имплементацијата на Рамковниот договор.
Од македонска страна гостин е Марјан Ѓорчев, долгогодишен политичар од ВМРО-ДПМНЕ, поранешен министер за земјоделство, шумарство и водостопанство, пратеник и градоначалник на Кисела Вода.
Во периодот од 1998 до 2002 година, односно токму во годините на конфликтот и непосредно по неговото завршување, Ѓорчев беше дел од владата.
Двајца политичари, две перспективи и еден договор кој 25 години подоцна сè уште е дел од секојдневниот политички речник.
Што навистина доби Македонија од Рамковниот договор? Што добија Македонците, а што Албанците? Каде завршува рамноправноста, а каде започнува етничката поделба?
Прашањата остануваат особено важни и денес, кога договорот веќе не се гледа само како документ што ја прекина кризата, туку и како темел врз кој се изгради значаен дел од современиот политички систем.
Во „Стадион“ на Канал 77, Абдулади Вејсели и Марјан Ѓорчев ги отвораат токму овие дилеми – 25 години по документот што ја запре војната, но не и дебатата за тоа каква држава треба да биде Македонија.
Гледајте ја целата емисија Стадион на линкот:
Слушајте го Канал 77 радио во живо КЛИКНЕТЕ ТУКА.
